Để có một bài nghị luận văn chương, người viết phải biết vận dụng thành thục và hợp lý nhiều thao tác lập luận. Trong chương trình ngữ văn THPT, học sinh đang được trang bị kiến thức lý thuyết và tiến hành thực hiện vận dụng 6 thao tác lập luận, gồm có: giảng giải, phân tách, chứng minh, bình luận, so sánh, không thừa nhận. những thao tác này tương ứng với 6 bài học được xếp đặt theo thứ tự từ giản đơn đến rối rắm, từ căn bản đến nâng cao và trải thẳng theo chương trình Ngữ văn lớp 10-12. mục đích của mạng lưới hệ thống bài học về các thao tác lập luận giúp học sinh nắm vững lý thuyết và có thể có khả năng vận dụng thuần thục khi viết một bài văn nghị luận.
Tuy nhiên, ngày nay không có nhiều học sinh ý thức một cách sâu sắc điều này. tất cả em khi viết văn chỉ quan tâm đến việc viết cái gì, chưa đích thật bận tâm đến việc viết như cỡ nào, áp dụng các thao tác lập luận ra sao?
Thông thường lúc làm bài nghị luận văn học, học trò chỉ sử dụng 4 thao tác: giải thích, phân tách, minh chứng và bình luận. Thao tác so sánh được áp dụng chưa nhiều, còn thao tác bác bỏ thì gần như chưa thể bung ra. mặc dù thế, đây lại là nhiều "phép" giúp bài viết của thí sinh trở lên dày dặn, rõ ràng và sâu sắc hơn.
Sử dụng thao tác lập luận so sánh để biểu đạt cái nhìn bao quát
So sánh là thao tác lập luận nhằm đối chiếu hai hay những sự vật, đối tượng hoặc những mặt của một sự vật để đặt ra những nét giống hay khác nhau, từ đó hiểu ra giá trị của từng sự vật mà mình quan tâm.
Trong bài văn nghị luận văn chương, ngay ở phần mở bài tất cả chúng ta có thể dùng thao tác lập luận so sánh để nêu bài toán một cách dấu ấn trong tương quan với những nội dung tương đồng.
Chẳng hạn khi cảm nhận về tư tưởng "Đất nước của nhân dân" trong đoạn trích Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm, chúng mình có thể đặt nó trong tương quan so sánh với cảm tưởng về giang sơn trong thơ của những tác giả thế hệ trước và cùng thế hệ. Hay lúc cảm tưởng hình tượng sông Hương trong tác phẩm Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sĩ tử có thể đặt nó trong tương quan so sánh với hình tượng sông Đà trong Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân…
Tuy nhiên, thao tác so sánh chỉ đích thật phát huy hết ý nghĩa lúc người viết biết vận dụng một cách triệt để vào phần thân bài. lúc đó, học sinh có một bài viết sâu sắc, dày dặn hơn so với bài viết bình thường.
Các vấn đề văn học ko bao giờ tồn tại một cách độc lập tuyệt đối và luôn có mối mối quan hệ chặt chẽ trên những phương diện: quá trình, thể loại, đề tài, kiểu cách, ngôn ngữ, giọng điệu, cảm hứng… thành thử việc so sánh ko đơn thuần chỉ là kinh nghiệm làm bài hay hình thức trình bày của đoạn văn nghị luận mà còn có ý nghĩa khoa học, biểu thị cái nhìn bao quát, am hiểu toàn diện về vấn đề.
Tùy vào đề nghị của từng yêu cầu luận, người viết sẽ tìm ra đối tượng so sánh hợp lý. chẳng hạn khi cảm nghĩ về nét đẹp của hình tượng nhân vật tài xế đò sông Đà trong tác phẩm cùng tên của Nguyễn Tuân, thí sinh có thể so sánh với nhân vật ông lão Xa-ti-a-gô trong Ông già và biển cả của Hemingway để thấy được điểm tương đương trong mô típ con người đơn côi và quả cảm đối nghịch với sức mạnh của thiên nhiên.
Bên cạnh đó học sinh cũng có thể so sánh với nhân vật Huấn Cao trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân để hiểu ra sự thay đổi trong quan niệm về người anh hùng và những giao động về nội dung, tư tưởng trong tác phẩm của nhà văn họ Nguyễn…
Cần tinh tế lúc sử dụng thao tác lập luận bác bỏ
Bác bỏ là đề ra ý kiến - quan điểm sai lầm của bài toán, trên cơ sở đó đưa ra nhận định đúng đắn và giữ gìn ý kiến lập trường của mình. Khác với so sánh, thao tác gạt bỏ rất ít sử dụng trong phần mở bài và ko áp dụng phổ biến trong thân bài. Để dùng thao tác lập luận này, học sinh cần tinh xảo cả về tư duy lập luận gạt bỏ và hành văn đúng mực.
Thông thường, trong một bài văn nghị luận, nếu đầu bài chỉ ra 2 ý kiến - quan điểm một đúng, một sai thì khi đó thao tác phủ nhận mới được sử dụng để lập luận phủ nhận ý kiến - quan điểm sai. chẳng hạn tiêu đề cho 2 đánh giá về nhân vật Tràng trong Vợ nhặt của Kim Lân: ý kiến trước tiên cho Tràng là gã trai quê nông nổi, liều lĩnh; ý kiến thức 2 quyết đoán, đấy là con người đầy thèm khát, tốt bụng. Để xử lý vấn đề nghị luận này học sinh có thể vận dụng thao tác bác bỏ phủ định tính phiến diện của ý kiến trước tiên. Từ đó chắc chắn quả quyết tính toàn diện, đúng đắn, sâu sắc của ý kiến - quan điểm thứ hai.
Nếu đề chỉ đề nghị phân tách, cảm nhận thông thường (vấn đề nghị luận mang tính thuận chiều) thì người viết chỉ có thể áp dụng thao tác không thừa nhận tại phần cuối thân bài để nâng cao, mở thêm làm sâu sắc vấn đề.
Muốn sử dụng được thao tác gạt bỏ người viết phải tự giả định những quan điểm trái chiều để có lập luận bác bỏ. chẳng hạn nhan đề chỉ đề nghị cảm nghĩ vẻ đẹp tâm hồn người nữ giới trong bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh. Nếu giải đáp đủ đầy, thuận chiều học sinh phải nêu ra được những đặc điểm cơ bản: đấy là tâm hồn của một người phụ nữ vừa mang vẻ thu hút tiên tiến lại vừa rất truyền thống; vừa hồn nhiên, trực cảm lại vừa có các dự cảm, âu lo…
Còn nếu muốn sử dụng thao tác không thừa nhận thì thí sinh tự đặt ra giả thiết: "Có ý kiến - quan điểm có ý kiến là tâm hồn người nữ giới trong bài thơ dù trải qua nhiều vấp ngã, sụp đổ trong ái tình và hôn nhân mặc dù vậy vẫn hồn nhiên, trực cảm, vẫn vui tươi". trên tài sở quan điểm giả định đó, sĩ tử áp dụng thao tác phủ nhận để không thừa nhận tính phiến diện, đồng thời bổ sung và quyết đoán quan điểm đúng đắn, toàn diện của mình…
Ths Đặng Ngọc Khương
Giáo viên hệ thống giáo dục Hocmai
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét