Việc học hành của các hoàng tử, công chúa triều Nguyễn

Lầu tứ xứ Vô Sự, nơi các hoàng tử, công chúa học hành. Ảnh: Võ Thạnh.

Vào thời Nguyễn, việc học của những hoàng tử, công chúa rất được coi như trọng. Năm 1817 thời vua Gia Long, Tập Thiện Đường nơi chỉ dạy nhiều hoàng tử được ra đời. Đến lúc lên ngôi, vua Minh Mạng chọn nhiều thầy dạy học có đức hạnh như Ngô Đình Giới, Nguyễn Đăng Tuân, Thân Văn Quyền để bảo ban hoàng tử. 

Theo quy định của triều Nguyễn, vào ngày lẻ những hoàng tử sẽ được giảng Ngũ Kinh, trước giảng chính văn, sau đến lời giảng chú, lại giảng chư sử; ngày chẵn giảng Tứ Thư, trước giảng chính văn, sau giảng Tính lý đại toàn cho rộng kiến thức. trong đó, Tứ Thư, Ngũ Kinh thì đến ngày học kế tiếp phải thuộc làu chính văn, thuộc kỹ Chư sử và Tính lý thì phải thông suốt.

Theo sách Khâm định Đại nam hội điển sự lệ vào năm 1870 vua Tự Đức dụ: "Phàm học tất phải hành, nếu không chăm làm sao mong sớm tiến bộ. Lệnh giao Nguyễn Chính vào các ngày mồng 1,11, 21 định kỳ mỗi tháng ra đề làm văn cho nhiều hoàng tử khiến cho xong, nếu chậm hạn 3 ngày chưa nộp bài thì những hoàng tử có lỗi. Nguyễn Chính và 3 viên giảng tập ko gia tâm giục giã khuyên răng cũng khó tránh thoát tội".

Cũng năm 1870 vua Tự Đức dụ: "Các công tử, công tôn đến trường, người nào cáo bệnh thì giao cho nhiều quan tại Tôn Nhân Phủ hợp lại cân nhắc, nếu ai giả bệnh và nghỉ học không duyên cớ thì sẽ giảm lộc bổng trong năm để trách phạt người lười biếng". Hoàng tử Ưng Chân học 3-4 năm không thấy tiến bộ, vua Tự Đức liền ban roi mây cho 2 thầy giáo dạy hoàng tử để làm giáo hình.

Sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ biên chép lời vua Tự Đức dụ vào năm 1872: "Cha mẹ đối với con cái, mến yêu mà ko bắt cho con siêng năng chăm chỉ sao. roi vọt là vật răng dạy ngày xưa để tạo uy nghiêm. Lệnh cho lấy chiếc roi mây vốn trước kia ban cho giảng đường Chấn Hanh giao lại cho vị giáo đạo làm giáo hình".

Dấu tích của Tôn Học Đường. Ảnh: Võ Thạnh.

Không chỉ có mặt trên thị trường Tập Thiện Đường, triều Nguyễn còn lập Tôn Học Đường để làm nơi cho những hoàng tử, hoàng thân học. Bộ máy quản lý Tôn Học Đường gồm: một hoàng thân công đôn đốc, hai hàn lâm viện thị giảng học sĩ làm tổng quản, một thị giảng học sĩ, một thị độc, một chánh cửu phẩm thơ lại, hai vị nhập lưu thư lại. các quan một phần được tuyển từ giám sinh của Quốc Tử Giám.

Sau khi Tôn Học Đường trở lên thành nơi cơ quan Bộ Học vào thời vua Duy Tân, năm 1923 vua Khải Định cho tiến hành xây dựng lầu tứ phương Vô Sự thuộc bên trong cung để làm nơi cho những hoàng tử công chúa học. hiện nay dấu vết về Tôn Học Đường, lầu tứ phương Vô Sự vẫn còn.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, từ nhỏ nhiều hoàng tử, công chúa chịu sự chỉ dạy của những phi tần và thầy dạy học. mai sau, khi những công chúa, hoàng tử được 15-16 tuổi thì được cho lập phủ ở riêng và mời thầy về phủ dạy.

Giống như Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, hoàng tử thứ 10 của vua Minh Mạng khi nhỏ được mẹ là bà Thục Tân dạy các chữ trước nhất trong cung. Còn Tuy Lý Vương Miên Trinh cũng được mẹ là bà Tiệp Dư dạy. mai sau, Tùng Thiện Vương Miên Thẩm và Tuy Lý Vương Miên Trình đều trở lên thành nhà thơ nổi tiếng. những công chúa Vĩnh Trinh, Trinh Thận, Tĩnh Hòa con vua Minh Mạng cũng trở thành nhà thơ, trong số đó công chúa Trinh Thận (Mai Am) nổi danh nhất.

Theo nhà phân tích Nguyễn Đắc Xuân, sau lúc Tùng Thiện Vương Miên Thẩm lập phủ bên bờ sông An Cựu thời nay, công chúa Mai Am cùng mẹ là bà Thục Tân Nguyễn tự khắc Thị Bửu dọn về ở. Công chúa Mai Am được kèm cặp và trở lên thành thi sĩ. Năm 1886, công chúa cho ra tập thơ với tên gọi "Diệu Liên thi tập".

Võ Thạnh