Công chúa thứ 1 của triều Nguyễn đỗ thạc sĩ

Năm 1885, đế đô Huế thất thủ, quan đại thần hoàng gia Thuyết cùng vua Hàm Nghi rời ra Tân Sở. nơi này, vua ra chiếu Cần Vương, kêu gọi nhân sĩ cả nước giúp vua chống Pháp.

Cuối năm 1888, lúc phong trào Cần Vương đang lên cao thì vua Hàm Nghi bị Pháp bắt. Năm 1889 vua Hàm Nghi bị thực dân Pháp đưa lên tàu đến Alger (thủ đô Algérie, Bắc Phi) và bị giam lỏng tại làng El Biar.

Chân dung công chúa Như Mai: Ảnh: Tư liệu

Tuy sống tại xứ người, cơ nhưng mà vua Hàm Nghi rất chịu khó học tiếng Pháp và giữ cách ăn mặc của người việt nam với khăn xếp áo dài. Vào năm 1904, vua Hàm Nghi lấy vợ là bà Laloe, con gái chánh án tòa án Alger và sinh được 3 người con, là công chúa Nguyễn Phúc Như Mai (1905-1999), công chúa Nguyễn Phúc Như Lý (1908-2005), hoàng tử Minh Đức (1910-1990). 

Trong cuốn "Các vương phi, công chúa, nữ cung triều Nguyễn", tác giả tôn thất Bình viết, công chúa Như Mai được gửi về Paris học, thi vào Đại học Nông lâm, đỗ thứ năm. Suốt thời gian học, công chúa là sinh viên giỏi.

Tốt nghiệp thủ khoa thạc sĩ Nông lâm tại Pháp, công chúa Như Mai trở lại Alger sống với vợ chồng vua Hàm Nghi, tiếp đến trở về Pháp làm việc và vẫn sẽ học thêm, lấy bằng về Hóa học. Bà làm việc ở Viện tìm hiểu Nông nghiệp Pháp, rồi đến tỉnh Dordogne và Correze. ở tỉnh Correze quê mẹ, công chúa đã mang các gì học được hỗ trợ dân nghèo k/thuật trồng trỉa nên rất được kính trọng.

Nhà tìm hiểu Nguyễn Đắc Xuân cho hay thêm, công chúa Như Mai khi học đại học có cá tính sống rất đơn giản giống vua Hàm Nghi, cách ăn mặc như nữ giới đất nước việt nam, ko giống nữ giới Pháp khi bấy giờ. 

Mặc dù sống ở Correze nước Pháp tuy thế công chúa Như Mai luôn nhớ đến tuổi thơ ở nhà biệt thự Gia Long (Alger). Sau lúc vua Hàm Nghi mất, bà cùng các em Như Lý, Minh Đức đưa hài cốt vua từ Alger về Pháp chôn cất trong nghĩa trang g.đình tại làng Thonac tỉnh Dordogne, sắp tỉnh Correze. Vợ vua Hàm Nghi là bà Laloe cũng theo công chúa Như Lý, Như Mai về Pháp định cư. Năm 1974, vương phi Laloe mất và được chôn cất trong khu lăng nơi chôn vua Hàm Nghi. Để tỏ lòng chữ hiếu với bố mẹ, công chúa Như Mai không lấy chồng.

Ông Nguyễn Đắc Xuân cho biết, trước đây công chúa Như Lý (em gái công chúa Như Mai) khi còn sống, bàn luận qua di động nói khi về già, công chúa Như Mai sống lâu năm trong viện dưỡng lão. Sau lúc mất, hài cốt của bà được chôn cất trong nghĩa địa của gia đình, sắp mộ vua Hàm Nghi.

Võ Thạnh